Een piramide van kubussen: hoeveel stenen heb je nodig?

Je bouwt een getrapte piramide met kubusvormige stenen. Bovenaan staat één steen. Daaronder komt een kubusblok met ribbe 2: twee stenen lang, twee breed en twee hoog. Dat zijn 2^3=8 stenen. Het volgende blok heeft ribbe 3 en bevat 3^3=27 stenen. Zo ga je verder, met steeds grotere blokken onderaan.

Hoeveel stenen heb je nodig voor een piramide met x blokken? Het antwoord heeft een verrassend mooie vorm.

Gekleurde getrapte piramide van vier volle kubusblokken: bovenaan een geel blok van 1 steen, daaronder oranje 8, groen 27 en onderaan blauw 64 stenen. De zichtbare vlakken zijn in kleine stenen verdeeld. Totaal: 100 stenen.

Vier kubusblokken met ribben 1, 2, 3 en 4. Elk blok is ook vanbinnen volledig gevuld. Eigen meetkundige tekening.

Eerst enkele kleine piramides

We noemen het totale aantal stenen P(x). Met nul blokken heb je geen stenen: P(0)=0. Met één blok is P(1)=1, en met twee blokken krijg je P(2)=1+8=9.

Aantal blokken x Stenen in het nieuwe blok Totaal P(x)
0 — 0
1 1 1
2 8 9
3 27 36
4 64 100
5 125 225
6 216 441

Een blok met ribbe k bevat k\cdot k\cdot k=k^3 stenen. Voor x blokken tellen we dus de kubussen van de getallen 1 tot en met x op:

    \[ P(x)=1^3+2^3+3^3+\cdots+x^3. \]

Elke uitbreiding voegt één volledig kubusblok toe. Daarmee hebben we al een regel om verder te rekenen:

    \[ P(x)=P(x-1)+x^3\qquad(x\geq1). \]

Maar kan het ook zonder alle vorige totalen te berekenen?

Een verrassend patroon

De totalen in de tabel zijn allemaal kwadraten:

    \[ \begin{gathered} 1=1^2,\quad9=3^2,\quad36=6^2,\\ 100=10^2,\quad225=15^2,\quad441=21^2. \end{gathered} \]

De getallen die we kwadrateren, zijn op hun beurt opeenvolgende sommen:

    \[ \begin{gathered} 1,\quad1+2=3,\\ 1+2+3=6,\quad1+2+3+4=10,\quad\ldots \end{gathered} \]

Deze heten driehoeksgetallen: je kunt bijvoorbeeld tien stippen in een driehoek leggen met rijen van 1, 2, 3 en 4 stippen.

De som van de eerste x positieve gehele getallen is

    \[ 1+2+\cdots+x=\frac{x(x+1)}{2}. \]

Waarom? Schrijf de som eenmaal vooruit en eenmaal achteruit. Op elke plaats krijg je samen x+1, en er zijn x plaatsen. De dubbele som is dus x(x+1).

Ons patroon doet vermoeden dat

    \[ \boxed{P(x)=\left(\frac{x(x+1)}{2}\right)^2} \]

voor elk geheel getal x\geq0. Voor x=0 geeft de formule inderdaad nul. Een paar voorbeelden zijn natuurlijk nog geen bewijs. Daarom controleren we de stap van het ene aantal blokken naar het volgende.

Waarom de formule altijd klopt

Noem het x-de driehoeksgetal T_x. Dan is

    \[ T_x=\frac{x(x+1)}{2},\qquad T_{x-1}=\frac{x(x-1)}{2}. \]

Hun verschil en hun som zijn bijzonder eenvoudig:

    \[ T_x-T_{x-1}=x,\qquad T_x+T_{x-1}=x^2. \]

Gebruik nu de regel a^2-b^2=(a-b)(a+b):

    \[ \begin{aligned} T_x^2-T_{x-1}^2 &=(T_x-T_{x-1})(T_x+T_{x-1})\\ &=x\cdot x^2=x^3. \end{aligned} \]

Het kwadraat van het driehoeksgetal groeit dus precies met x^3: evenveel als het nieuwe kubusblok toevoegt. Bovendien beginnen zowel P(x) als T_x^2 bij nul. Ze hebben dezelfde beginwaarde en nemen bij elke stap met hetzelfde aantal toe. Daarom zijn ze bij elke stap gelijk.

We hebben daarmee bewezen:

    \[ 1^3+2^3+\cdots+x^3=(1+2+\cdots+x)^2. \]

De som van de kubussen is het kwadraat van de som. Voor deze opeenvolgende getallen werkt dat altijd!

Duizenden stenen in één berekening

Voor tien blokken hoef je geen tien kubussen op te tellen:

    \[ P(10)=\left(\frac{10\cdot11}{2}\right)^2=55^2=3025. \]

Een piramide met twintig blokken vraagt al

    \[ P(20)=\left(\frac{20\cdot21}{2}\right)^2=210^2=44100 \]

stenen. Let op: we stapelen hier volle kubusblokken. Het blok met ribbe 20 is ook twintig stenen hoog. Een piramide uit lagen die elk maar één steen hoog zijn, is een ander bouwwerk en vraagt een andere formule.

Zelf proberen

Hoeveel stenen bevat een piramide met zeven blokken? En hoeveel extra stenen heb je nodig om er acht blokken van te maken?

Antwoord. P(7)=28^2=784. Het achtste blok voegt 8^3=512 stenen toe, zodat P(8)=784+512=1296=36^2.